काठमाडौं। भाषा केवल सञ्चारको माध्यम होइन, समुदायको इतिहास, संस्कृति, सभ्यता र पहिचान बोकेको जीवित सम्पदा पनि हो। त्यही सम्पदाको संरक्षण, प्रवर्द्धन र नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने उद्देश्यका साथ काठमाडौं महानगरपालिकाको सहयोगमा जगतसुन्दर स्कुल, काठमाडौंमा ‘नेपाल भाषा र लिपि विषयक अन्तरक्रिया’ सम्पन्न भयो। ज्यापु महागुठी केन्द्रीय समितिद्वारा आयोजित कार्यक्रममा नेपाल भाषा र नेपाल लिपिको इतिहास, वर्तमान अवस्था, चुनौती तथा भावी सम्भावनाबारे गहन छलफल गरिएको थियो।
कार्यक्रमको अध्यक्षता ज्यापु महागुठीका केन्द्रीय अध्यक्ष सत्यनारायण डंगोलले गरेका थिए। वरिष्ठ उपाध्यक्ष ज्यानेन्द्र महर्जनले स्वागत मन्तव्य व्यक्त गर्दै नेपाल भाषा र लिपिको संरक्षण कुनै एक संस्था वा समुदायको जिम्मेवारी मात्र नभई सम्पूर्ण समाजको साझा अभियान भएको बताए। कार्यक्रमको समापनमा उपाध्यक्ष सरिता महर्जनले सहभागी तथा सहयोगी सबैप्रति धन्यवाद व्यक्त गरिन्।
इतिहासको गर्व, संरक्षणको चुनौती
कार्यक्रमको पहिलो कार्यपत्र नेपालभाषा प्रशिक्षक राधेश्याम महर्जनले ‘नेपाल लिपियाः इतिहास, विकास व वर्तमान अवस्था’ शीर्षकमा प्रस्तुत गरेका थिए। उनले नेपाल लिपिको विकासक्रम, विभिन्न ऐतिहासिक कालखण्डमा यसको प्रयोग तथा समाजमा यसले खेलेको भूमिकाबारे विस्तृत जानकारी दिए।
उनका अनुसार नेपाल लिपि नेपाल उपत्यकाको सांस्कृतिक विकाससँग अभिन्न रूपमा जोडिएको लिपि हो। शिलालेख, ताम्रपत्र, धार्मिक ग्रन्थ, वंशावली तथा ऐतिहासिक दस्तावेजहरूमा यसको प्रयोगले नेपालको समृद्ध सभ्यताको प्रमाण प्रस्तुत गर्छ। तर आधुनिक शिक्षाको विकाससँगै अन्य लिपिको प्रयोग बढ्दा नेपाल लिपि क्रमशः सीमित बन्दै गएको उनले उल्लेख गरे।
उनले पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाल लिपिप्रति युवापुस्ताको आकर्षण पुनः बढ्न थालेको सकारात्मक पक्ष भए पनि यसको संरक्षणका लागि विद्यालय तहदेखि नै अध्ययन–अध्यापन, अनुसन्धान, प्रकाशन तथा डिजिटल माध्यममा प्रयोग विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याए।
मातृभाषा जोगिए संस्कृति बाँच्छ
साहित्यकार राजभाइ जक्मीले ‘नेपालभाषाः म्हिग, थौं व कन्हय्’ विषयमा कार्यपत्र प्रस्तुत गर्दै मातृभाषा व्यक्तिको पहिचान निर्माणको आधार भएको बताए। भाषा हराउँदै जाँदा त्यससँग जोडिएको संस्कृति, परम्परा, लोकज्ञान, साहित्य र सामाजिक स्मृति पनि हराउने खतरा रहने उनको भनाइ थियो।
उनले नेपाल भाषा केवल नेवार समुदायको भाषा मात्र नभई नेपालको बहुआयामिक सांस्कृतिक सम्पदाको महत्वपूर्ण हिस्सा भएको उल्लेख गर्दै यसको संरक्षणका लागि घरबाटै मातृभाषाको प्रयोग सुरु गर्नुपर्नेमा जोड दिए। विद्यालय, सञ्चारमाध्यम, साहित्य, नाटक, गीत–संगीत तथा डिजिटल सामग्रीमार्फत नेपाल भाषाको प्रयोग विस्तार गर्न सके नयाँ पुस्तामा भाषाप्रतिको आकर्षण अझ बढ्ने उनले बताए।
संस्कार र बाजागाजामा पनि भाषा बाँचिरहेको छ
कार्यक्रममा धर्म मुनिकारले ‘कोचारिवं व बय बाजंया’ विषयमा कार्यपत्र प्रस्तुत गर्दै नेपाल भाषासँग जोडिएका संस्कार, जात्रा, बाजागाजा र परम्परागत सांस्कृतिक अभ्यासहरूबारे चर्चा गरे। उनका अनुसार भाषा केवल बोलिने शब्दमा सीमित हुँदैन, समुदायका संस्कार, धार्मिक अनुष्ठान, संगीत, नृत्य र परम्परागत जीवनशैलीमा पनि भाषा जीवन्त रूपमा बाँचेको हुन्छ।
उनले परम्परागत बाजा, जात्रा र सांस्कृतिक अभ्यासहरूको संरक्षणसँगै त्यसमा प्रयोग हुने नेपाल भाषाका शब्द, अभिव्यक्ति र मौलिक ज्ञानलाई पनि सँगै जोगाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याए।
नयाँ पुस्तासम्म कसरी पुग्ने?
अन्तरक्रियामा सहभागीहरूले नेपाल भाषा र लिपिको संरक्षणका लागि केवल गोष्ठी र कार्यक्रममा सीमित प्रयास पर्याप्त नहुने धारणा राखे। विद्यालयको पाठ्यक्रम, स्थानीय तहका नीति, सार्वजनिक सूचना, सञ्चारमाध्यम, सामाजिक सञ्जाल तथा डिजिटल प्रविधिमा नेपाल भाषा र नेपाल लिपिको प्रयोग बढाउनुपर्ने सुझाव दिइयो।
उनीहरूले मोबाइल एप, युनिकोड फन्ट, डिजिटल पुस्तकालय, अनलाइन कक्षा, अडियो–भिडियो सामग्री तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) जस्ता आधुनिक प्रविधिको उपयोग गरेर नेपाल भाषा र लिपिलाई विश्वव्यापी पहुँचमा पुर्याउन सकिने धारणा व्यक्त गरे।
स्थानीय सरकारको भूमिका
कार्यक्रम काठमाडौं महानगरपालिकाको सहयोगमा सम्पन्न हुनु स्थानीय तहले भाषा र संस्कृतिको संरक्षणलाई पनि विकासको अभिन्न अंगका रूपमा लिन थालेको संकेतका रूपमा हेरिएको छ। सहभागीहरूले स्थानीय सरकारले नेपाल भाषा र नेपाल लिपिको अध्ययन, अनुसन्धान, प्रकाशन, अभिलेखीकरण तथा प्रशिक्षण कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिनुपर्नेमा जोड दिए।
निष्कर्ष
नेपाल भाषा र नेपाल लिपि नेपालको ऐतिहासिक गौरव र सांस्कृतिक पहिचानका महत्वपूर्ण आधार हुन्। समयसँगै बदलिएको सामाजिक परिवेश, बढ्दो प्रविधिको प्रयोग र भाषिक परिवर्तनका बीच यस्ता सम्पदाको संरक्षण चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। तर समुदाय, शैक्षिक संस्था, स्थानीय सरकार तथा सांस्कृतिक संस्थाहरूको संयुक्त प्रयासबाट यसको संरक्षण सम्भव रहेको विश्वास कार्यक्रममा व्यक्त गरियो।
अन्तरक्रियाले भाषा र लिपिको संरक्षण विगतको गौरव सम्झने विषय मात्र नभई भविष्यका पुस्तालाई आफ्नो मौलिक पहिचान हस्तान्तरण गर्ने अभियान भएको सन्देश दिएको छ। इतिहासलाई सम्मान गर्दै आधुनिक प्रविधिसँग जोडेर नेपाल भाषा र नेपाल लिपिलाई जीवन्त राख्न सकिए मात्र नेपालको बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक पहिचान अझ सुदृढ बन्ने सहभागीहरूको निष्कर्ष थियो।
